(شایعه و مسئولیتهای اجتماعی روزنامه نگار)
دکتر علی گرانمایه پور
پیشرفت روزافزون کلی و کیفی مطبوعات در جهان، تعهدات اخلاقی و اجتماعی (صنفی) را برای دو طرف معادله وسایل ارتباط جمعی یعنی مطبوعات و مخاطبان به دنبال داشته است.
به تدریج مطبوعات موظف شده¬اند در محدوده خاص فکری یا قانونی؛ خود را محدود کنند و پا فراتر نگذارند؛ در صف اول مطبوعات؛ تمام این تعهدات اعم نوشته یا نانوشته؛ قانونمند یا ارزشی همگی متوجه روزنامه نگاران بوده است؛ زیرا نخستین کسی که در صحنه خبر حاضر می¬شود و واقعه را منعکس می¬کند فرد (خبرنگار) است.
پس از آن گزینش گران و پردازش گران خبر هستند که با ملاک¬ها و معیارهای خاص، حاصل تلاش خبرنگار یا خبرنگاران را با ترفندهای پیچیده به خورد مخاطبان می¬دهند.
در اینجا اگر به کارگیری و اجرای این ترفندها با ظرافت و صراحت همراه نباشد با عوارض و بازخورد منفی روبرو می¬شود؛ از اینرو گهگاهی با هدف بی¬رنگ کردن اخبار، بی¬اهمیت کردن، کوتاه کردن و خلاصه بسیاری از لطایف¬الحیل، گزینش گران و پردازش گران (خبر مطبوعات) سعی می¬کنند خبرسازی کرده یا خبری را بدون هیچ واکنشی منعکس کنند که گاهی محاسبات آنها غلط از آب در می¬آید.
اشتباه در انعکاس یک خبر؛ انعکاسی دو سویه دارد: در یک سو مخاطب یا خواننده به خبر شک می¬کند و در عالم خیال¬بافی به هزار و یک موضوع مرتبط یا غیرمرتبط می¬اندیشد؛ و در سوی دیگر، افکار غیرمرتبط با موضوع حادثه با خیال¬بافی «بذر شایعه» را در اذهان عمومی پراکنده می¬کند.
در این مرحله است که «شایعه» پدید می¬آید؛ قوت می¬گیرد و در مراحل پایانی حتی مانند یک «واقعیت اجتماعی» مورد تأیید و قبول مردم قرار می¬گیرد.
شایعه همیشه هدفمند نیست و همانند گلوله¬ای سرگردان است که به تناسب موقعیت و شرایط یک جامعه گاهی می¬تواند همچون یک بمب عمل کند. اثر اجتماعی این بمب، تخریب و تضعیف افکار و روحیه مخاطبان و مردم است زیرا در این شرایط می¬توان به افکار عمومی سمت و سو داد و از احساسات یا اشتباه و گمراهی آنان سوء استفاده کرد.
گاهی شایعه هدفمند است به این معنی که مخالفان با زیر زره¬بین قرار دادن حوادث و وقایع جاری، اعم از سیاسی و اجتماعی مترصد یافتن فرصتی مناسب برای شایعه¬سازی و تخریب روانی هستند؛ این گونه شایعات معمولاً درشرایط جنگی یا بحران¬های سیاسی داخلی یا خارجی رواج می¬یابد. حال باید دید که (مسئولیت اجتماعی روزنامه¬نگاران در قبال شایعه، شایعه¬سازی و مقابله با آن چیست؟ و نقش روزنامه¬نگار در انجام این وظیفه تا چه حد اهمیت دارد.
شایعه چیست؟
برای درک دقیق مفهوم شایعه لازم است چند تعریف جامع و در برگیرنده از شایعه ارائه کنیم.
1) شایعه یک گزارش تأیید نشده درباره حادثه¬ای است که اساساً به وسیله کلمات و به طور لطفی و یا سنجی مبهم و نامعلوم منتشر می¬شود.
2) یک موضوع خاص، گمانی بدون وجود ملاک¬های اطمینان بخش و قابل رسیدگی، که معمولاً به صورت شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می¬یابد بدان «شایعه» می¬گویند
3) انتقال دهان به دهان حکایت¬ها و اخبار غیرموثق را که با هدفی خاص و یا بدون هدف می¬باشد؛ «شایعه» می¬نامند.
مسئولیت اجتماعی روزنامه نگار در قبال شایعه
دو نظام نامه سندیکا یا انجمن¬های صنفی روزنامه¬نگاران و حتی قوانین مطبوعاتی به طور صریح «یا ضمنی» و یا در تبصره¬های الحاقی آن، به جلوگیری از اشاعه اکاذیب، وارد نکردن افتراء و القاب غیراخلاقی، رعایت صدق گفتار و احترام به اخلاق روزنامه¬نگاری – و هر چیز که در قالب رعایت اصول اخلاقی خبر می¬گنجد – توصیه شده است.
در این نظام¬نامه¬ها (اصول اخلاق حرفه¬ای) صریحاً تأکید شده که وظیفه مهم یک خبرنگار در برابر (خبر) جلوگیری از شایعه و شایعه¬سازی است: بدین نحو که خبرنگار نباید خبر را دگرگونه جلوه دهد: عقاید شخصی خود را در آن دخیل سازد: نباید به احساسات مذهبی یا فرقه¬ای دامن بزند و...
واضح است که این قوانین به نحوی غیرمستقیم بر سالم¬سازی خبر و انعکاس مطلوب حوادث و رویدادها تأکید می¬کنند: البته شاید از خود بپرسید سیل اخباری که سه روزه از سوی خبرگزاری¬های خارجی به سوی ما روانه می¬شود (و گهگاهی نیز خمیرمایه شایعه است) پس چطور موضوع شایعه¬سازی آن در کتمان می¬ماند؟
در پاسخ باید گفت: اینگونه بنگاههای سخن¬پراکنی با استفاده از شیوه¬های مختلف خبرسازی از جمله «نیمی از خبر واقعی و نیمی دیگر دروغ» و یا «به نقل از فلان خبرگزاری یا روزنامه» یا «به نقل از منابع آگاه یا منبعی که نخواست نامش فاش شود» همیشه به نحوی سنجیده خود را از انگ و برچسب «شایعه¬سازی» یا دروغ پراکنی خلاص می¬کنند.
در این شرایط است که مسئولیت یک روزنامه¬نگار در برابر قبال جلوگیری از شایعه و شایعه¬سازی مشخص می¬شود که متأسفانه مسئولیت اجتماعی روزنامه¬نگاران در برابر مقابله با شایعه در جوامع مختلف بدلیل تفاوت «خط قرمز مطبوعات» با یکدیگر متفاوت است.
در جوامع «دموکراتیک» سعی می¬شود با استفاده از قوانین صنفی کیفیت و چگونگی مسئولیت اجتماعی روزنامه¬نگاران در برابر شایعه تبیین شود و مسیر صنفی آن مشخص است. اغلب دیده می¬شود که در این کشورها مسأله مقابله روزنامه¬نگاران با شایعه و شایعه¬پراکنی همچون اصول اصل دموکراسی رعایت شده و جدی گرفته می¬شود و به آن مانند «امنیت ملی» و «تمامیت ارضی» یک کشور ارزش قائلند.
اما در کشورهای غیردموکراتیک و عمدتاً نظامی و دیکتاتوری، اصل شایعه و شایعه¬پراکنی از اصول اساسی دوام و بقای این گونه حکومت¬هاست و اگر گاهی روزنامه¬نگاران برحسب وجدان کاری و اخلاق حرفه¬ای درصدد خنثی¬سازی و افشای اصل خبر باشند با مشکل روبرو هستند.
با عنایت به مسائلی که عنوان شد به موضوع شایعه و مسئولیت¬های اجتماعی روزنامه¬نگار از دیدگاه کاربردی و عملی می¬پردازیم.
ضرورت پرداختن به شایعه و مسئولیت اجتماعی روزنامه نگار
ضرورت اصلی بررسی و تجزیه و تحلیل شایعه و مسئولیت اجتماعی روزنامه¬نگار، در تغییرات اجتماعی و حوادث غیرقابل پیش¬بینی نهفته که از «اثرات منفی شایعه» می¬باشد: لذا اگر روزنامه¬نگار نسبت به جریان¬های فکری مخالف و موافق وضع موجود جامعه آگاه و هوشیار نباشد در انعکاس اخباری که هدفمند و مغرضانه به سوی او ارسال می¬شود؛ دچار قضاوت اشتباه شده وناخواسته وسیله¬ای برای رسیدن شایعه¬سازان به اهدافشان می¬شود. در این مقاله بر جنبه «هدفمند بودن شایعه» تأکید شده و هر گاه صحبت از «شایعه» می¬شود: منظور شایعه¬سازی با «اهداف از پیش تعیین شده» است.
اصولاً در کار خبری «هوشیاری» و به اصطلاح «حس ششم» روزنامه¬نگار برای جلوگیری از دامن زدن به شایعه بسیار مهم است؛ به این معنی که لازم نیست یک شایعه به طور صریح و آشکار در اخبار و حوادث باشد، بلکه گاهی مکمل خبرها و در قسمتی از یک خبر وجود دارد. گاهی به این گونه شایعه¬ها (بار فرهنگی، علمی، اقتصادی، سیاسی و...) می¬دهند تا با توجه به اهمیت آن، مجالی برای فکر کردن مخاطب وجود نداشته باشد و به اصطلاح فکر کنند: این خبر کاملاً واقعی است.
ضرورت بررسی و تجزیه و تحلیل شایعه و مسئولیت اجتماعی روزنامه¬نگار ایجاب می¬کند که روزنامه¬ها، سردبیران خبر و خبرنگاران به دنبال راهکارهایی برای مقابله با این جریان هدفمند باشند.
اغلب دیده شده که شایعه در بلندمدت اثرات شدید و مخربی را به دنبال داشته ولی به دلیل «تزریق تدریجی» اخبار و مطالب در سطح جامعه، اثر آن گاهی نامحسوس است اما به یکباره ویروس آن پس از مدت زمان طولانی همچون یک ویروس همه افکار عمومی جامعه را آلوده و تحت تأثیر قرار می¬دهد.
معمولاً در هر جامعه¬ای با 3 نوع افکار عمومی و قشر فکری روبرو می¬شویم: 1- اقلیت هوشیار 2- اکثریت خاموش 3- افراد بی¬تفاوت یا دیرپذیر که تأثیر «شایعه¬های هدفمند» بر این سه گروه مختلف است.
هنگامی که شایعه به اقلیت هوشیار می¬رسد؛ این عده چون شامل «رهبران فکری» و «روشنفکران» هستند از موضوع شایعه همچون سلاحی خطرناک بر علیه حکومت¬ها استفاده می¬کنند و به نحوی اعتراض خود را نسبت به وضع موجود اعلام می¬کنند. تاریخ حوادث اجتماعی کشورها گویای این واقعیت است که همیشه حرکت فکری اقلیت هوشیار زمینه¬ساز «تحولات سیاسی و اجتماعی» و ظهور انقلاب بوده است.
اما هنگامی که شایعه به «اکثریت خاموش» یا مردم عادی می¬رسد؛ این عده بدون تأمل و تفکر اغلب به نفع جریان شایعه¬ساز، به راه می¬افتند و به آن رنگ لعاب احساس و حیثیتی می¬دهند.
این عده از جمعیت جامعه همان مردم کوچه و بازار هستند که گهگاه عامل انتقال و انتشار شایعه می¬شوند، شایعه در برخی شرایط به نحوی در افکار و عقاید مردم مؤثر می¬افتد که گاهی به طور ناخودآگاه به شکل «انبوه خلق» از هر سو که جریان شایعه می¬بردشان، به راه می¬افتند.
گروه سوم افراد بی¬تفاوت یا دیرپذیر هستند؛ این گونه افراد شامل (مهاجران خارجی، افراد ولگرد و بزهکاران جامعه و کسانی می¬شوند که هیچگونه احساس تعلق یا مسئولیتی نسبت به اوضاع و احوال محیط اجتماعی خود ندارند و اغلب در جریان تغییر و تحولات جامعه قرار نمی¬گیرند.
با توجه به مطالبی که ذکر شد یک «روزنامه¬نگار» بایستی با تسلط بر ویژگیها و خصوصیات این سه قشر فکری (که هر کدام دارای زیر مجموعه و از نظر میزان تأثیرگذاری دارای شدت و ضعف هستند) به نحوی باید با اخبار کار کند که جریان خاص فکری را به وجود نیاورد.
ضرورت بررسی مسئولیت اجتماعی یک روزنامه¬نگار در مقابله با شایعه هنگامی برجسته و ممتاز می¬شود که جامعه با بحران خاصی همچون (بحران فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و غیره) روبرو باشد.
***

Copyright � 2009 yahyaee.com . All rights reserved E-mail : ahmadyahyaee@yahoo.com Mobile :  09122341386